Alles over Sliedrecht...
Afbeelding bij nieuwsitem 'Anja van der Starre blaast herdenking Merwederazzia telkens nieuw levin in'
16mei 2014

Anja van der Starre blaast herdenking Merwederazzia telkens nieuw levin in

SLIEDRECHT – ‘Op 16 mei 1944 werden aan beide zijden van de Merwede honderden jonge mannen opgepakt en door de bezetter weggevoerd. Velen van hen keerden nooit terug.’ Wie op de website www.merwedegijzelaars.nl kijkt, wordt direct met de neus op de feiten gedrukt. Nog indrukwekkender zijn de 230 namen die daaronder staan vermeld. Namen van de Merwedegijzelaars. Op 16 mei 1944 door de bezetter opgepakt en in overvalwagens naar Kamp Amersfoort gebracht. 263 gijzelaars hadden het geluk dat hun bazen het voor elkaar kregen dat ze het concentratiekamp mochten verlaten zodat ze weer aan het werk konden op de scheepswerven die door de Duitsers waren gevorderd. De anderen werden te werk gesteld in Duitsland.

Door Erik de Bruin

Bas van der Starre, op dat moment 19 jaar en werkzaam in de binnenvaart, kwam in Walbeck terecht, waar hij zoals zoveel dwangarbeiders onder erbarmelijke omstandigheden in een zoutmijn werkte. Zijn dochter Anja bezocht deze lugubere plek in 2005. ,,Soms moet je iets zwaars doen in je leven, een angst overwinnen om erachter te komen wat écht belangrijk is en welke keuzes je moet maken. Ik zat er helemaal niet op te wachten, ging met knikkende knieën naar het voormalige Oost-Duitsland. Nooit gedacht ook dat ik die stap ooit zou zetten. Maar het kon niet anders. Hoewel ik niet gelovig ben, voelde ik dat het zo moest zijn. Dat ik daar een keer heen moest gaan. Het was voorbestemd. Via het werk dat ik destijds deed in de Rotterdamse bibliotheek was ik in contact gekomen met een echtpaar dat naar het oosten van Duitsland verhuisde. ‘Naar welke plaats?’, vroeg ik over de telefoon. Mezelf direct afvragend waarom ik die vraag stelde. Walbeck zou wel heel wonderlijk zijn. Dat is net zo groot als Wijngaarden. Hoe groot was de kans dat die naam zou vallen?”

Oude liftschacht

,,Maar die naam werd wel genoemd. Ze woonden in de buurt van dit dorp. In Walbeck zelf hadden ze hun boekenopslag. Ik werd uitgenodigd om te komen logeren.” Bijzonder werd het helemaal toen bij aankomst bleek dat met de burgemeester was geregeld dat ze de zoutmijn mocht betreden. ,,In elk ander geval was ik waarschijnlijk nooit met zo’n oude liftschacht afgedaald en zeker niet zover onder de grond, maar dit móest ik doen. Mijn vader deed het ook. Driekwart eeuw geleden. Elke dag, bijna een jaar lang. Samen met al die andere dwangarbeiders. Van de Merwedegijzelaars is een man of 24 gestorven. Hij overleefde het, maar kwam wel gebroken terug. Meer dan een week bijkomen zat er echter niet in. Er moest gewoon weer worden gewerkt.”

Aan het bed gekluisterd

Bas van der Starre pakte zijn oude baan in de binnenvaart op, maar dat duurde niet lang. Na twee maanden begon hij bloed te hoesten. ,,Tuberculose. Verzorgd door zijn moeder heeft hij drie lange, eenzame jaren op bed gelegen.  Voor een open raam, zo dacht men destijds dat het zou genezen. Het advies van de huisarts sloeg je niet in de wind. Zoals je naar de dominee luisterde, luisterde je ook naar de dokter. Die man was heilig. Een second opinion was heel ongebruikelijk. Ziek van het feit dat hij aan zijn bed was gekluisterd – terwijl hij gezien zijn leeftijd in de kracht van zijn leven behoorde te zijn – besloot hij dit toch te doen. Mét succes.  Hij onderging een geslaagde longoperatie en kon met één long minder zijn leven weer opbouwen.”

‘Grote voorbeeld’

Op zijn vijftigste moest hij wel stoppen met werken. Anja, die werd geboren toen haar vader 42 was, weet haast niet beter dat haar vader thuis was en daarmee een belangrijke rol vervulde in het opvoeden van zijn kinderen. ,,Onze opvoeding stond in het teken van de oorlog. Niet dat daar dagelijks over werd gesproken, maar in de normen en waarden die je werden aangeleerd, kwam het telkens terug.” Ze noemt hem haar grote voorbeeld. ,,Wat ik zo knap vind, is dat hij nooit heeft gezegd dat door een ondoordachte actie van anderen zijn leven is vergald. Voor hem gold: het is zoals het is. Hij was dankbaar voor het leven dat hij na de oorlog  leidde met zijn gezin. Mijn vader was een lieve, gevoelige man die compassie toonde. Behalve als hem of zijn familie onrecht werd aangedaan, dan kon hij ontploffen. Zoals die keer dat ik te laat thuiskwam voor het avondeten omdat de hele klas na moest bliijven. We moesten allemaal boeten voor wat één leerling had gedaan. Een dag later ging hij mee en las hij de leraar de les. Hij was furieus. ‘Wat zijn dat voor moffenpraktijken?’, zei mijn vader. Als meisje van wat zal het zijn geweest 11, 12 jaar, schaamde ik me natuurlijk, maar nu begrijp ik het heel goed. Hij vertelde me ook dat ik als het weer gebeurde gewoon naar huis moest komen. Op die leeftijd doe je dat niet zo snel, maar het had wel impact. Mijn vader had zich in de zoutmijn – niet wetende of ze het überhaupt zouden overleven – voorgenomen om zich in zijn verdere leven nooit meer de wet te laten voorschrijven.”

‘Eindelijk  erkenning’

,,Wat hem veel deed was de plaquette die op 15 juni 1985 werd onthuld bij de toegangsdeur van de Grote Kerk in Sliedrecht. Een stukje koper aan de muur – meer is het in feite niet – maar van grote waarde. Eindelijk kregen de oud-gijzelaars erkenning. Ik kan me nog goed herinneren hoe mijn vader reageerde. Hij was zo blij als een kind en heeft tot zijn overlijden in 1995 jaarlijks de herdenking op 16 mei bijgewoond.” De herdenking bij de plaquette vindt niet meer plaats. ,,Het is geïntegreerd in de Dodenherdenking op 4 mei. Ook dit jaar hebben we een krans gelegd.” Omdat het precies zeventig jaar geleden is, vindt vandaag ook een samenkomst en herdenking plaats in Overslydrecht en bij het monument. Georganiseerd door het 4 en 5 mei Comité Sliedrecht. Initiator is Anja van der Starre, die bij de vorige lustrumherdenking in 2009 een tentoonstelling hield in het Sliedrechts Museum en een jaar later in opdracht van de Historische Vereniging Hardinxveld-Giessendam een boek schreef over de Merwederazzia en wat er verder gebeurde.

Vergeldingsacties

Maar ook wat eraan vooraf ging. ,,De razzia was een keiharde vergeldingsactie van de Duitsers. In de nacht van 9 op 10 mei 1944 werd een groep landwachters in de val gelokt bij de Helsluis in de Biesbosch, pal tegenover Sliedrecht. Er was hen verteld dat ze daar onderduikers zouden aantreffen. Die kwamen ze niet tegen, maar wel verzetsmensen, die wraak namen voor het feit dat een maand daarvoor, op 14 april, de zoon van één van hen in Giessendam zomaar bakker Wouter Smit had doodgeschoten.” De wraakactie lukte (er werden twee NSB’ers om zeep geholpen), maar had verstrekkende gevolgen. Op 16 mei werden in Hardinxveld, Giessendam, Sliedrecht en Werkendam honderden jonge mannen opgepakt. ,,In Sliedrecht werden ze verzameld bij de Grote Kerk waarvandaan ze naar Kamp Amersfoort werden vervoerd. Niemand haalde het in z’n hoofd om niet mee te werken want dan werd je waarschijnlijk ter plekke doodgeschoten. Er was voor al die mannen simpelweg geen ontsnappen aan.”

Transportlijst

De razzia kwam niet geheel uit de lucht vallen. ,,Er waren al voorbeelden van keiharde represailles. Een man uit Hardinxveld had een dagboek bijgehouden, dat eindigde toen hij werd opgepakt. Hij schreef verheugd te zijn over het feit dat de vermoorde Wouter Smit was gewroken. De dagen die zouden komen, zag hij echter met angst en beven tegemoet. Wat zouden de Duitsers doen?” Wat ze deden is inmiddels onder veel mensen bekend. Met dank aan Anja van der Starre, die vier jaar geleden een boek schreef en al veel eerder de digitale weg bewandelde. In 2005, na terugkomst uit Walbeck, nam ze contact op met de beheerders van de websites van de razzia’s die hetzelfde jaar in Beverwijk (Noord-Holland) en Bedum (Groningen) hadden plaatsgevonden. ,,De mannen die vanuit deze plaatsen naar Amersfoort zijn gebracht, zijn dezelfde dag naar Duitsland gedeporteerd. Ze hadden de transportlijst bemachtigd, waarop dus ook de namen, adressen en geboortedatums van de Merwedegijzelaars stonden. Hoewel het digitaal beschikbaar was en ik gewoon ‘copy-paste’ had kunnen doen, koos ik ervoor alle namen één voor één in te typen. Op die manier kreeg ik er veel meer een gevoel bij.”

Memoires

Na de lancering van de website werd ze ‘platgebeld’. Zelfs door oud-gijzelaars, die in de winter van hun leven nog heel graag hun verhaal wilden doen. Anja gaf daar gehoor aan. Ze zocht hen op om hun memoires op te tekenen. ,,Hoewel ze hetzelfde hebben meegemaakt, kreeg ik telkens een ander verhaal te horen. De een putte kracht uit het geloof, de ander voelde zich in de steek gelaten en begon hieraan te twijfelen. De gedachte aan thuis was voor sommige gijzelaars een stimulans, anderen wilden daar niet aan denken en leefden van dag tot dag.”

Facebook-pagina

,,Door naar al die verhalen te luisteren en deze op papier te zetten, ben ik veel wijzer geworden over hoe je met tegenslag omgaat. De boodschap dat een leven in vrijheid zó waardevol is, wil ik door blijven geven. Ook aan de jeugd. Vandaar dat ik begin dit jaar een Facebook-pagina ben gestart over de Merwedegijzelaars. Elke dag verschijnt een nieuw  bericht over wat op die dag zeventig jaar geleden plaatsvond. Zoals op 10 mei de NSB’ers die werden vermoord bij de Helsluis en op 16 mei natuurlijk de razzia die hierdoor ontketend werd. Het kan ook aan de geboortedatum van een gijzelaar zijn gekoppeld. Dan wordt die persoon uitgelicht en blijven we hem herinneren. De meeste oud-gijzelaars zijn inmidddels gestorven, maar ze mogen niet vergeten worden. Dat is na de oorlog veel te lang gebeurd.”

‘Bevriend geraakt’

Anja verwacht dat bij de herdenking ongeveer tien oud-gijzelaars aanwezig zullen zijn. In totaal zijn er nog circa twintig in leven. Ze houdt zelf een toespraak alsmede de Sliedrechtse burgemeester Bram van Hemmen en de directeur van Stichting Nationaal Monument Kamp Amersfoort. Ook Teus Görtemöller (wiens vrouw Sjanie drie weken geleden een Koninklijke Onderscheiding kreeg, maar dat terzijde), heeft een aandeel in de plechtigheid. ,,En dat doet mij heel erg veel deugd want Teus durft het nog niet zo lang aan om de herdenking op 4 mei bij te wonen. Hij was weliswaar een baby in de oorlog en heeft het dus niet bewust gemaakt, maar wat wel in zijn geheugen is gegrift is de pure armoe na de oorlog. Zijn moeder voedde drie kinderen in haar eentje op. Klaas Görtemöller, een Merwede-gijzelaar, keerde niet levend terug uit Duitsland. In 2005 belde ik Teus of hij hierover wilde vertellen. Hij liet me duidelijk weten dat hij daar geen trek in had. Met diezelfde man, die me aan de telefoon min of meer afsnauwde, ben ik in 2006 bevriend geraakt. Hij kwam toen zelf naar me toe.”



Deel dit bericht met je vrienden!