SLIEDRECHT - Op woensdagochtend 20 mei 2026 vond bij het monument voor de Merwedegijzelaars aan de Adriaan Volkersingel de jaarlijkse adoptieoverdracht plaats. De twee groepen 8 van CBS Oranje-Nassau namen deze ochtend de adoptietaak over van de leerlingen van groep 8 van de Anne de Vriesschool (locatie Baanhoek-West).

Burgemeester Jan de Vries maakte in zijn toespraak de geschiedenis tastbaar met het persoonlijke verhaal van de 17-jarige Merwedegijzelaar Arie Batenburg. "Een jongen als Arie zou zomaar jouw buurjongen kunnen zijn. Of je grote broer." Hij benadrukte de zware omstandigheden in Kamp Amersfoort en het blijvende effect van de oorlog op het leven van de gijzelaars.

Ook benadrukte hij het belang van herdenken en doorgeven: "We mogen nooit vergeten wat de Merwedegijzelaars is overkomen." Volgens de burgemeester speelt iedereen daarin een belangrijke rol. "Door deze verhalen te blijven vertellen, beseffen we hoe dankbaar we mogen zijn dat wij in vrede en vrijheid leven."

Oog hebben voor elkaar
Ook locatieleider Sietze Waterham van CBS Oranje-Nassau nam het woord. Hij vertelde meer over de geschiedenis van de Merwederazzia van 16 mei 1944. Meneer Waterham nodigde de aanwezigen uit om meer te weten te komen over de mensen om ons heen. "Verdraagzaam zijn en onze naasten liefhebben. Laten wij hier, in onze plaats, in onze straat, in onze klas dáárvoor gaan! Oog hebben voor elkaar en voorzichtig zijn met ons oordeel."

Tijdens de herdenking stonden leerlingen, nabestaanden en aanwezigen stil bij de slachtoffers van de Merwederazzia van 16 mei 1944. Leerlingen droegen gedichten voor, waarna een kranslegging, het plaatsen van witte rozen en een minuut stilte volgden. De ceremonie werd afgesloten met het hijsen van de Nederlandse vlag door de erewacht en een saluut van de veteranen.

Met de adoptie nemen de leerlingen van CBS Oranje-Nassau het komende jaar de verantwoordelijkheid op zich om het monument te onderhouden en de herinnering levend te houden.

Over het monument
Sinds 3 oktober 2020 heeft Sliedrecht een monument voor de Merwedegijzelaars aan de Adriaan Volkersingel. Het monument, onderdeel van een drieluik, de andere beelden staan in de gemeentes Altena en Hardinxveld-Giessendam, is geplaatst om de slachtoffers van de vergeldingsrazzia van 16 mei 1944 in levende herinnering te bewaren.


Speech herdenking Merwederazzia, dd 20 mei 2026 (door Sietze Waterham)

Beste burgemeester, beste nabestaanden,

Beste mensen die zich van harte inzetten om het verleden levend te houden,

Beste belangstellenden,

En natuurlijk beste leerlingen van de groepen 8 van de Oranje-Nassauschool,

Wat mooi om hier op deze 20e mei 2026 bij elkaar te komen bij het monument voor de Merwedegijzelaars, hier aan de Merwede in Sliedrecht. In Hardinxveld-Giessendam en in Werkendam vind je een vergelijkbaar monument. Ook daar wordt rond deze tijd stilgestaan bij wat er 82 jaargeleden, op 16 mei 1944 gebeurde.

In Sliedrecht en een aantal omringende dorpen werden in totaal 589 jonge mannen van rond de 20 jaar opgepakt. Het was een wraakactie van de Duitsers. Een maand daarvoor werd een bakker uit Giessendam, Wouter Smit, zomaar doodgeschoten door een landwachter. De verontwaardiging was groot. Hoe durfde deze man dit te doen! Een onschuldige bakker, een echtgenoot, een vader! Ook de mensen van het verzet waren bij elkaar gekomen om dit te bespreken. Langzamerhand ontstond er een plan om de dood van de bakker te vergelden. Ze moeten toch weten dat dit niet zomaar ongestraft mag gebeuren?!

Een paar weken later lokten ze een aantal NSB’ers en landwachters naar de Helsluis in de Biesbosch, hier aan de overkant. Er zouden ergens onderduikers verstopt zitten, was hun verteld. Die zouden ze wel eens even van hun bed lichten. Bij de Helsluis liepen ze in een hinderlaag en in het vuurgevecht vallen onder de NSB’ers en landwachters 2 doden.

Een week later, op 16 mei 1944 komen er honderden zwaarbewapende Duitse soldaten Sliedrecht binnengereden. Bij de razzia kammen ze alle straten, auto’s en bussen uit, op zoek naar jongens tussen de 18 en 25 jaar. Ze werden opgepakt, naar het plein voor de Grote Kerk gebracht en later die dag meegenomen. Waarheen? Voor hoe lang? Zouden ze nog terugkomen? Wat moesten ze gaan doen? Hun familie in onzekerheid achterlatend.

Na een periode van zes weken, waarin velen van hen onder erbarmelijke omstandigheden 12 uur per dag moesten werken, kwamen de meeste gijzelaars weer thuis. In die huizen was er een groot feest! Maar ze kwamen niet allemaal terug…

Maar liefst 26 van hen zijn in de kampen of onderweg overleden en 2 jongens stierven kort na hun aankomst. In die huizen was verdriet. Veel van de teruggekeerde gijzelaars spraken er niet of nauwelijks over. Waarom niet? Wat hadden ze meegemaakt?

Zo vaak weten we niet het hele verhaal achter deze jongens. En zo vaak weten we niet het hele verhaal achter onze medemensen, onze collega, onze klasgenoot, en hebben we ons oordeel snel klaar.

Geschiedenis van de tijd van de Tweede Wereldoorlog. Wat een indrukwekkende verhalen die de leerlingen van groep 8 elk jaar weer raken. Inmiddels leven we in Nederland al 81 jaar in vrijheid. Voor die vrijheid is een hoge prijs betaald! Mensen hebben hun leven gegeven, zodat wij in vrijheid konden leven.Kijk eens goed om je heen. Wie zou er ouder zijn dan 81 jaar en heeft de oorlog meegemaakt? Wie is er ouder dan 90 jaar en heeft er nog herinneringen aan? De meeste van ons zijn jonger. En zeker jullie, kinderen uit groep 8a en 8b. Wij bespreken alle lessen over de tijd van wereldoorlogen. We staan stil bij de struikelstenen in onze wijk op de plekken waar onschuldige Joodse kinderen en mensen werden opgepakt, omdat… Ja, waarom? Omdat ze Joods zijn! We staan stil bij de Merwederazzia in ons dorp, waar honderden onschuldige jongens werden opgepakt. Waarom? Omdat haat mensen aanzette tot wraak.In die oorlogsjaren bepaalde de bezetter wat je mocht doen. Zij bepaalden ook wie gestraft moest worden. Dat ook vele onschuldige jongens en meiden slachtoffer werden, deed er blijkbaar niet zoveel toe. Wij leven vandaag de dag, in het jaar 2026 in een onrustige wereld. Wij hebben er nauwelijks invloed op. Nauwelijks. Wel een beetje. Want u, jij en ik leven hier en nu. Met mensen om ons heen die we mogen leren waarderen. Verdraagzaam zijn en onze naasten liefhebben.

Laten wij hier, in onze plaats, in onze straat, in onze klas dáárvoor gaan! Oog hebben voor elkaar en voorzichtig zijn met ons oordeel.

Want weet jij achter elke persoon het hele verhaal?



Speech Burgemeester Jan de Vries:

Dankjewel meester Waterham, dankjewel Sietze,

Goedemorgen allemaal,

En in het bijzonder, goedemorgen leerlingen van de Oranje-Nassau,

Wie van jullie was aanwezig bij onze Dodenherdenking op 4 mei?

Toen waren we 2 minuten stil. 2 minuten stil om alle slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog te herdenken. Ik vind het altijd een indrukwekkend moment om met zoveel Sliedrechters, jong en oud, daar te staan en stil te worden.

Er worden dan ook kransen bij ons oorlogsmonument gelegd. Met die kransen herinneren en eren wij de oorlogsslachtoffers.

Ieder jaar wordt er ook een krans gelegd voor de Merwedegijzelaars. Dit jaar werd die geplaatst door Anja van der Starre en Bert Batenburg. Zij zijn respectievelijk de dochter van Merwedegijzelaar Bas van der Starre en de zoon van Merwedegijzelaar Arie Batenburg. Het is fijn dat ook vanmorgen nabestaanden aanwezig zijn.

Ik wil jullie graag het persoonlijke verhaal van Arie Batenburg uit Sliedrecht vertellen. Hij was nog maar 17 jaar oud toen hij op 16 mei 1944 werd opgepakt tijdens de Merwederazzia. Op die dinsdag was hij slechts vijf tot zes jaar ouder dan jullie nu zijn. Een jongen als Arie zou zomaar jouw buurjongen kunnen zijn. Of je grote broer.

Zijn zoon, Bert Batenburg, heeft het verhaal van zijn vader zo’n 15 jaar geleden opgeschreven. En dat wil ik jullie graag vertellen.

De 17-jarige Arie was op die dinsdag 16 mei 1944 op weg naar zijn werk bij vliegtuigbouwer Aviolanda in Papendrecht. Hij was nog in Sliedrecht toen hij werd opgepakt. Hij werd daarna samen met vele andere jongemannen vastgehouden bij de Grote Kerk in Sliedrecht. Vervolgens werd hij met honderden andere Merwedegijzelaars afgevoerd naar Kamp Amersfoort.

Bij aankomst in Kamp Amersfoort werden gevangenen al hun persoonlijke bezittingen afgenomen. Ze werden kaalgeschoren, kregen een gevangenennummer en moesten oude uniformen van het Nederlandse of Duitse leger aantrekken, aangevuld met houten klompen. Vanaf dat moment waren ze volledig overgeleverd aan het strenge regime van de SS-bewakers. Er was ook een zogenaamde ‘Rozentuin’, een omheinde plek waar gevangenen uren- of dagenlang als straf moesten staan. Het stoffige centrale plein diende als appèlplaats, waar gevangenen vaak urenlang zinloze oefeningen moesten uitvoeren.

Het leven in Kamp Amersfoort was heel zwaar. In dit concentratiekamp hadden de gevangenen voortdurend honger, ze hadden slechte kleding, hadden het koud, werden mishandeld en moesten dwangarbeid verrichten. Er was ook altijd spanning. Mag ik naar huis of word ik op transport gesteld naar een ander kamp? Gevangen die zich niet aan de regels hielden, konden worden geëxecuteerd.

Ik ben al verschillende keren in Kamp Amersfoort geweest. Dan loop je door de poort, over de appèlplaats, sta je op de schietbaan waar gevangenen werden gefusilleerd en zie je de foto’s van de personen die daar gevangen hebben gezeten. Dat maakt op mij iedere keer weer een grote indruk. Ik hoop dat jullie daar met school of met je ouders ook een keer gaan kijken.

Naast Arie Batenburg zaten honderden Merwedegijzelaars in Kamp Amersfoort gevangen. Een groot deel keerde na kortere of langere tijd terug. 28 gevangenen keerden nooit meer terug.

Arie Batenburg zat precies een maand in Kamp Amersfoort gevangen. Op vrijdag 16 juni 1944 is hij vrijgelaten. Waarschijnlijk omdat hij bij vliegtuigbouwer Aviolanda werkte. De Duitse bezetters hadden die fabriek nodig voor hun oorlogsindustrie.

Een halfjaar later - in januari 1945 - werd Arie Batenburg helaas opnieuw opgepakt. Hij was toen net 18 jaar oud en behoorde tot de groep mannen van 17 tot 40 jaar, die zich verplicht moesten melden voor dwangarbeid. Honderdduizenden Nederlandse mannen moesten gedwongen werken in de Duitse oorlogsindustrie.

Arie kwam terecht in een fabriek in Neu Aubing, niet ver van München in het zuiden van Duitsland. Daar verrichtte hij reparatiewerkzaamheden aan onderdelen die gebruikt werden voor locomotieven.

Ook in dit kamp waren de omstandigheden moeilijk. Je had weinig vrijheid, het werk was zwaar en de dwangarbeiders kregen veel te weinig te eten.

Arie voerde tot de bevrijding dwangarbeid uit in Duitsland. Hij kwam uiteindelijk weer thuis in Sliedrecht. Na de oorlog is hij weer bij Aviolanda in Papendrecht aan het werk gegaan. De oorlog heeft zijn leven echter sterk beïnvloed. Zeker de periode in het concentratiekamp Amersfoort deed hem veel pijn. Bij het ouder worden kwamen de ervaringen in Kamp Amersfoort 's nachts terug en dan had hij opnieuw verdriet.

Arie Batenburg overleed op 28 september 2012 in Sliedrecht. Hij is 85 jaar geworden. Het monument voor de Merwedegijzelaars is mede voor Arie Batenburg geplaatst. We mogen nooit vergeten wat de Merwedegijzelaars is overkomen.

Daarom ben ik samen met de burgemeesters van Hardinxveld-Giessendam en Altena bij de jaarlijkse herdenking op 19 april in Kamp Amersfoort. Voor de Merwedegijzelaars plaatsen wij een krans bij het Nationaal Monument.

Vandaag plaatsen wij ook een krans en leggen wij bloemen bij ons monument voor de Merwedegijzelaars. Daarmee eren en herdenken wij Arie Batenburg én alle andere Merwedegijzelaars.

Jullie, beste leerlingen van de Oranje-Nassau, nemen deze ochtend de adoptie van het monument voor de Merwedegijzelaars over. Het is bijzonder dat jullie dit doen en ik ben daar als burgemeester trots op en dankbaar voor.

Want ook na vandaag is het belangrijk dat we de verhalen van Arie Batenburg en alle andere Merwedegijzelaars blijven lezen, horen en doorvertellen. Want dan beseffen we hoe dankbaar we mogen zijn dat wij in vrede en vrijheid mogen leven. Aan ons als volwassenen is het de taak om te werken aan vrede en vrijheid voor jullie en alle andere kinderen op deze wereld. Jullie geven het goede voorbeeld. Dank jullie wel.


​De foto's zijn gemaakt door Richard van Hoek, in opdracht van de Gemeente Sliedrecht.​